Kể từ khi Trung Quốc cấm nhập khẩu rác thải (năm 2018), các nước Đông Nam Á trở thành điểm đến thay thế cho dòng phế liệu toàn cầu. Việc các nước này phải đối mặt với áp lực môi trường đã dẫn đến chính sách siết chặt nhập khẩu rác thải. Chẳng hạn, cuối 2018 Việt Nam tuyên bố ngưng cấp phép mới cho các lô hàng giấy, nhựa và phế liệu thép để tránh “trở thành bãi rác” của thế giới. Malaysia, Thái Lan và nhiều quốc gia khác cũng nỗ lực siết chặt quy định nhằm bảo vệ môi trường và đẩy mạnh tuần hoàn.

Malaysia siết chặt nhập khẩu phế liệu

Malaysia từ đầu thập niên 2020 bắt đầu thắt chặt các quy định về phế liệu nhập khẩu. Năm 2021, cơ quan SIRIM QAS Malaysia công bố quy định mới yêu cầu tất cả lô hàng phế liệu kim loại nhập khẩu phải kiểm tra trước khi vận chuyển và chỉ cho phép phế liệu đủ chuẩn mực (không được ở dạng nghiền vụn, tỷ lệ tạp chất cực thấp) được vào nước này. Quy định này được cho là nhằm cấm các loại phế liệu hạng thấp và đảm bảo phế liệu nhập khẩu có chất lượng cao. Đến đầu tháng 7/2025, Malaysia tiếp tục áp dụng luật mới với yêu cầu phế liệu nhựa nhập khẩu phải được SIRIM kiểm định và chỉ chấp nhận từ các nước tham gia Công ước Basel hoặc có hiệp định song phương liên quan. Theo đó, kể từ 1/7/2025, hầu hết nguồn phế liệu nhựa từ Mỹ (không tham gia Basel) sẽ bị cấm vào Malaysia. Gần đây nhất, vào tháng 2/2026 Malaysia đã công bố lệnh cấm hoàn toàn nhập khẩu rác thải điện tử (e‑waste) vào nước này. Tóm lại, Malaysia đang thắt chặt lần lượt theo từng loại phế liệu – từ kim loại, nhựa đến đồ điện tử – để ngăn chặn nhập khẩu chất thải độc hại và kém chất lượng.

Thái Lan chủ động cấm phế liệu

Thái Lan cũng đã triển khai lộ trình mạnh tay với phế liệu nhập khẩu. Từ 1/1/2024, nước này cấm nhập khẩu phế liệu nhựa vào lãnh thổ – trước hết chỉ các nhà máy trong khu chế xuất được nhập khẩu trong năm 2023-2024 với hạn ngạch nhất định, sau đó sẽ cấm hoàn toàn từ năm 2025. Chính quyền Thái Lan đã nêu rõ mục tiêu không để quốc gia trở thành “bãi rác” của thế giới. Ngoài nhựa, mới đây (tháng 6/2025) Thái Lan cũng ban hành Nghị định cấm tất cả phế liệu điện tử nhập khẩu, mở rộng danh mục cấm thêm nhiều thiết bị điện tử và linh kiện đã qua sử dụng chứa chất nguy hại. Những bước đi này thể hiện Thái Lan quyết tâm đẩy mạnh quản lý chất thải và phát triển kinh tế tuần hoàn. (Thái Lan cũng đặt các chỉ tiêu môi trường dài hạn: ví dụ theo Chương trình hành động, Thái Lan dự kiến tăng tỷ lệ tái chế chất thải sinh hoạt lên 40% vào 2027 và giảm 50% lượng rác nhựa ra biển cùng kỳ.)

Việt Nam siết chặt quản lý, hướng tới giảm phụ thuộc

Việt Nam trong những năm qua cũng thắt chặt kiểm soát nhập khẩu phế liệu. Năm 2020, Chính phủ ban hành Quyết định 28/2020 cấm nhập khẩu một số loại phế liệu và rác thải. Gần đây (tháng 5/2023), Thủ tướng ban hành thêm quy định loại bỏ một số mã HS (ví dụ HS261800 – mạt xỉ sắt thép, HS470790 – bột giấy phế) khỏi danh mục được phép nhập khẩu làm nguyên liệu sản xuất. Đặc biệt, đầu năm 2025, Bộ Tài nguyên và Môi trường ban hành hàng loạt tiêu chuẩn kỹ thuật quốc gia mới về phế liệu nhập khẩu (phế liệu sắt thép, nhựa, giấy, thủy tinh, kim loại màu). Các quy định này quy định rõ chủng loại, chất lượng và điều kiện kiểm định nhằm đảm bảo an toàn môi trường cho phế liệu nhập khẩu. Ví dụ, phế liệu thép phải được đóng kiện, dễ kiểm tra và không quá 20% lượng lẫn giữa các chủng loại cho phép.

Ngoài ra, Việt Nam từ năm 2019 đã cấm nhập khẩu nhựa tái sinh từ thiết bị điện tử (e-plastic) – như vỏ máy tính, thiết bị văn phòng cũ – nhằm ngăn chặn rác thải nhựa lẫn hóa chất nguy hại. Việt Nam cũng thể hiện mục tiêu giảm dần phụ thuộc vào phế liệu nhập khẩu. Theo báo cáo, Việt Nam đang đặt mục tiêu đến 2025 quản lý (tái chế hoặc xử lý) ít nhất 85% rác thải nhựa, giảm 50% rác nhựa ở biển vào năm 2025. Tóm lại, Việt Nam đang dần siết chặt hàng rào kỹ thuật và hướng tới giảm tỷ lệ nhập khẩu phế liệu, tăng cường sản xuất vật liệu thay thế trong nước.

Một số nước khác và bối cảnh khu vực

Nhiều nước ASEAN khác cũng đã hoặc đang áp dụng các biện pháp tương tự. Ví dụ, Indonesia tuyên bố cấm nhập khẩu nhựa phế liệu hoàn toàn từ năm 2025 nhằm chuyển hướng tập trung tái chế nội địa. Philippines đang cân nhắc luật cấm toàn bộ nhập khẩu chất thải rắn (Dự thảo SB2957 năm 2025) sau nhiều vụ thu giữ và trả lại rác thải nước ngoài. Singapore, Singapore cũng đang thực hiện mục tiêu kinh tế tuần hoàn; các nước nhỏ như Brunei, Lào, Campuchia bước đầu xây dựng hành lang pháp lý về quản lý nhựa và chất thải. 

Nhìn chung, các nước ASEAN có chung xu hướng gia tăng kiểm soát nhập khẩu phế liệu theo quy định Basel và Hiệp định song phương, đồng thời đặt các mục tiêu cao về giảm rác thải nhựa (Malaysia hướng tới 100% bao bì nhựa có thể tái chế vào 2030, Indonesia giảm 70% rác thải ra biển đến 2025, Việt Nam xử lý 85% phế liệu nhựa đến 2025…).

Dự báo tương lai

Các xu hướng trên cho thấy trong những năm tới, nhiều khả năng ASEAN sẽ tiếp tục thắt chặt quản lý phế liệu nhập khẩu. Các chính phủ đang đẩy mạnh phát triển kinh tế tuần hoàn, yêu cầu cao hơn về tái chế và trách nhiệm của nhà sản xuất (EPR). Bối cảnh này có thể dẫn đến việc siết chặt hơn nữa với các loại phế liệu dễ gây ô nhiễm (nhựa, điện tử, kim loại) và chuyển hướng sang tăng cường xử lý, tái sử dụng trong nước. Các mục tiêu, cam kết của chính phủ cũng dự báo một tương lai hạn chế nhập khẩu: ví dụ, Malaysia cam kết 100% bao bì nhựa phải có thể tái chế vào năm 2030; các nước ASEAN khác cũng đang nỗ lực xây dựng kế hoạch giảm thiểu và thu gom rác thải nhựa. Tóm lại, xu hướng chung là ASEAN ngày càng nghiêm ngặt hoá quy định môi trường và nhập khẩu phế liệu, hướng tới nền kinh tế tuần hoàn và giảm thiểu rủi ro môi trường trong trung hạn.