Chính phủ Việt Nam vừa chính thức khởi động giai đoạn thí điểm phân bổ hạn ngạch phát thải khí nhà kính cho các ngành công nghiệp có mức phát thải lớn, đánh dấu bước chuyển quan trọng từ cam kết sang hành động trong lộ trình giảm phát thải quốc gia.

Theo quyết định mới được ký ban hành bởi Phó Thủ tướng Trần Hồng Hà, tổng hạn ngạch phát thải khí nhà kính trong giai đoạn thí điểm 2025–2026 sẽ được phân bổ cho 110 cơ sở thuộc ba lĩnh vực phát thải trọng điểm gồm nhiệt điện, sản xuất sắt thép và xi măng. Đây là những ngành công nghiệp nền tảng của nền kinh tế nhưng cũng nằm trong nhóm có lượng phát thải CO2 tương đương lớn nhất hiện nay.

Tổng lượng hạn ngạch được xác định cho năm 2025 ở mức hơn 243 triệu tấn CO2 tương đương. Sang năm 2026, con số này tăng lên hơn 268 triệu tấn CO2 tương đương. Mức phân bổ này phản ánh cách tiếp cận thận trọng của cơ quan quản lý, vừa kiểm soát phát thải, vừa đảm bảo không gây cú sốc quá lớn cho hoạt động sản xuất.

Chương trình thí điểm lần này áp dụng cho 34 nhà máy nhiệt điện, 25 cơ sở sản xuất sắt thép và 51 nhà máy xi măng. Việc lựa chọn các lĩnh vực này không chỉ dựa trên quy mô phát thải mà còn nhằm thử nghiệm cơ chế quản lý trong những ngành có cấu trúc sản xuất, công nghệ và mức độ sẵn sàng chuyển đổi khác nhau. Qua đó, cơ quan điều hành có thể rút kinh nghiệm để mở rộng ra toàn bộ nền kinh tế trong các giai đoạn sau.

Cơ quan được giao chủ trì triển khai là Bộ Nông nghiệp và Môi trường, phối hợp cùng Bộ Công Thương và Bộ Xây dựng. Nhóm cơ quan này sẽ trực tiếp xây dựng phương án phân bổ hạn ngạch cho từng cơ sở, hướng dẫn thực hiện, đồng thời tổ chức theo dõi, đánh giá và tổng kết toàn bộ quá trình thí điểm. Kết quả sẽ là cơ sở quan trọng để hoàn thiện hệ thống pháp luật về kiểm kê khí nhà kính và cơ chế phân bổ hạn ngạch trong tương lai.

Trong các cuộc họp chuẩn bị trước khi quyết định được ban hành, lãnh đạo Chính phủ nhấn mạnh đây là lần đầu tiên Việt Nam thực hiện phân bổ hạn ngạch phát thải ở cấp quốc gia. Dù mới ở quy mô thí điểm, yêu cầu đặt ra là phải làm thực chất, tránh hình thức, với khung pháp lý rõ ràng và phương pháp tính toán đủ độ tin cậy. Mục tiêu không chỉ là chia một “chiếc bánh” hạn ngạch, mà là xây dựng toàn bộ hệ thống từ đo đạc, kiểm kê, báo cáo, thẩm định đến công nhận số liệu.

Điểm then chốt của giai đoạn này nằm ở việc chuẩn hóa phương pháp luận. Các quy trình đo lường và báo cáo phát thải phải dựa trên cơ sở khoa học vững chắc, tương thích với thông lệ quốc tế. Điều đó không chỉ giúp nâng cao tính minh bạch trong nước mà còn đảm bảo số liệu phát thải của Việt Nam có thể được quốc tế công nhận, phù hợp với các cam kết trong Đóng góp do quốc gia tự quyết định.

Một yêu cầu quan trọng khác là đảm bảo tính công bằng và khách quan trong phân bổ hạn ngạch. Các doanh nghiệp tham gia thí điểm sẽ phải tự thực hiện tính toán phát thải của mình, thuê tư vấn chuyên môn và sử dụng đơn vị độc lập để đo đạc, xác nhận số liệu. Cách làm này hướng tới hình thành thị trường carbon vận hành trên nền tảng dữ liệu đáng tin cậy, thay vì dựa vào ước tính hành chính.

Về lộ trình dài hơn, giai đoạn từ nay đến hết năm 2027 được xác định là thời kỳ thử nghiệm và hoàn thiện cơ chế. Từ năm 2028, việc quản lý hạn ngạch phát thải sẽ được triển khai chính thức, mang tính bắt buộc trên phạm vi toàn quốc đối với các lĩnh vực và doanh nghiệp thuộc diện kiểm kê khí nhà kính. Như vậy, những gì diễn ra trong hai năm thí điểm tới sẽ có ý nghĩa quyết định đối với cấu trúc thị trường carbon của Việt Nam sau này.

Cơ sở pháp lý cho việc phân bổ hạn ngạch được đặt trong khung khổ các quy định mới về giảm nhẹ phát thải khí nhà kính. Hạn ngạch của từng cơ sở không được xác định tùy ý mà dựa trên nhiều yếu tố như mức phát thải trên đơn vị sản phẩm, mục tiêu tăng trưởng của ngành, kế hoạch sản xuất kinh doanh, tiềm năng giảm phát thải và năng lực công nghệ cũng như tài chính của doanh nghiệp. Cách tiếp cận này nhằm tạo động lực cải tiến công nghệ, thay vì chỉ giới hạn sản lượng.

Trong các giai đoạn tiếp theo sau 2026, các bộ quản lý ngành sẽ tiếp tục đề xuất danh mục cơ sở và mức hạn ngạch cho từng giai đoạn, gửi cơ quan đầu mối tổng hợp để trình Thủ tướng xem xét phê duyệt. Quy trình này cho thấy cơ chế phân bổ hạn ngạch sẽ được điều chỉnh linh hoạt theo thực tế phát triển kinh tế và tiến bộ công nghệ, thay vì cố định trong thời gian dài.

Một điểm đáng chú ý là các cơ sở được phân bổ hạn ngạch sẽ có quyền tham gia trao đổi hạn ngạch phát thải và tín chỉ carbon trên sàn giao dịch carbon theo lộ trình. Điều này mở ra cơ chế thị trường trong quản lý phát thải, nơi doanh nghiệp giảm phát thải tốt hơn có thể bán phần dư cho đơn vị gặp khó khăn hơn, qua đó tối ưu chi phí giảm phát thải cho toàn nền kinh tế.

Việc thí điểm phân bổ hạn ngạch phát thải lần này vì thế không chỉ là một quyết định hành chính, mà là bước đi nền tảng để Việt Nam hình thành hệ thống quản lý phát thải dựa trên thị trường. Nếu được triển khai nghiêm túc và minh bạch, đây sẽ là công cụ quan trọng giúp cân bằng giữa mục tiêu tăng trưởng và yêu cầu chuyển đổi sang nền kinh tế carbon thấp trong những thập kỷ tới.

Theo: vneconomy